شوشا گاپی : صدای میان فرهنگ‌ها

تحصیل در پاریس: پیوند فرهنگ ایرانی و فرانسوی

گاپی در سال‌های میانی نوجوانی با دریافت بورسیه‌ای برای تحصیل راهی پاریس شد. او در حدود شانزده‌ـ‌هفده‌سالگی وارد دانشگاه سوربن شد و به مطالعه‌ی ادبیات فرانسه، زبان‌های شرقی و فلسفه پرداخت و هم‌زمان آموزش آواز را نیز دنبال کرد. در پاریسِ پس از جنگ جهانی دوم، با نویسندگان و هنرمندانی چون لویی آراگون 🔗، ژان‌پل سارتر 🔗 و آلبر کامو 🔗معاشرت داشت و تحت تأثیر فضای زنده و چپ‌گرای شانسون 🔗 قرار گرفت.

دیداری اتفاقی با شاعر فرانسوی ژاک پره‌ور 🔗 مسیر حرفه‌ای او را تغییر داد و به ضبط ترانه‌های فولکلور فارسی انجامید. با تشویق پره‌ور، گاپی فعالیت ضبط موسیقی خود را با آلبوم «ترانه‌های عاشقانه و نغمه‌های عرفانی ایرانی» (۱۹۵۷) و با نام هنری «چوچا اسار» آغاز کرد؛ اثری که با تلفیق ملودی‌های ایرانی و شانسون و شعر کلاسیک فرانسوی، امروز به‌عنوان اثری شاخص در معرفی موسیقی فولکلور ایران به مخاطب غربی شناخته می‌شود.

مهاجرت به لندن و تأثیرپذیری از فولکلور غربی

پس از ازدواج با نیکلاس گاپی، جهانگرد بریتانیایی، در سال ۱۹۶۱، شوشا گاپی در لندن ساکن شد. او به‌سرعت به زبان انگلیسی مسلط شد و فعالیت حرفه‌ای خود را در عرصه‌ی خوانندگی آغاز کرد؛ مسیری که هم‌زمان با اوج‌گیری موج احیای موسیقی فولک در دهه‌ی ۱۹۶۰ بود. گاپی با تأثیر از هنرمندانی چون جوآن بائز 🔗، باب دیلن 🔗، لئونارد کوهن 🔗 و سنت موسیقی بلوگرس 🔗، به ترانه‌سرایی به زبان انگلیسی روی آورد و آثار خوانندگان معاصر این جریان را نیز اجرا کرد. او به‌طور گسترده در تلویزیون و رادیوی BBC و در کنسرت‌هایی در بریتانیا، اروپا و ایالات متحده به اجرا پرداخت؛ از جمله تور هلند و بلژیک در سال ۱۹۷۵ و اجرای آواز در مراسم یادبود شاعر نامدار، تد هیوز 🔗، در کلیسای وست‌مینستر. در این فضاهای غربی، ملودی‌های مدال و ریشه‌دار در سنت ایرانی، همراه با صدای تأثیرگذار او، توجه مخاطبان موسیقی فولک و محافل ادبی را جلب می‌کرد.

آلبوم‌های شاخص

کارنامه‌ی موسیقایی گاپی، با بیش از دوازده آلبوم، از موسیقی فولکلور ایرانی تا ترانه‌های غربی را دربر می‌گیرد؛ از جمله Persian Love Songs & Mystic Chants (۱۹۷۱) و Song of Long-Time Lovers (۱۹۷۲)، آلبوم موسیقی مستند بختیاری، مجموعه‌های شانسون فرانسوی مانند La Fortune و Durable Fire، و آثار متأخرتر چون Refugee (۱۹۹۵). موسیقی او پلی خلاقانه میان سنت‌های ایران و بیان نوین فولک غربی ایجاد کرد.

مستند «مردم باد» (۱۹۷۶–۱۹۷۷)

گاپی در تولید و روایت مستند تحسین‌شده‌ی People of the Wind درباره‌ی کوچ عشایر بختیاری نقش داشت. این فیلم نامزد جایزه‌ی اسکار بهترین مستند و برنده‌ی گلدن گلوب شد. او همچنین موسیقی متن فیلم را ساخت و مضامین موسیقی ایرانی را به مخاطبانی جهانی معرفی کرد؛ هرچند بعدها نسبت به کم‌رنگ بودن نامش در تیتراژ اثر اعتراض کرد.

تأثیر سنت‌های ایرانی

در سراسر فعالیت هنری گاپی، موسیقی و شعر ایرانی جایگاهی محوری داشت. او بارها به زبان فارسی خواند و از دستگاه‌ها و فضاهای مدال سنتی، همراه با ملودی‌های الهام‌گرفته از عرفان و تصوف، بهره گرفت. شیوه‌ی آوازی و انتخاب ترانه‌هایش تلفیقی زنده از عناصر ایرانی و غربی بود؛ برای نمونه، آلبوم Persian Love Songs بر سرودهای عرفانی و شعر فارسی تکیه دارد، در حالی که ترانه‌های انگلیسی‌اش سرشار از تصویرها و مفاهیم برگرفته از فرهنگ ایرانی است. به تعبیر AllMusic 🔗، گاپی با جاری‌کردن سنت‌های موسیقایی زادگاهش، آثاری فولک و متفاوت خلق کرد که جذابیتی خاص داشتند. او در گفت‌وگوهایش نیز تأکید می‌کرد که خودِ زبان فارسی، با لحن صمیمی و مهمان‌نوازانه‌اش، بر نگاه او به جهان و ترانه‌سرایی‌اش اثر گذاشته است.

فعالیت‌های گاپی نقش مهمی در معرفی فرهنگ ایرانی به مخاطبان غربی داشت. او در خاطرات خود با عنوان The Blindfold Horse (۱۹۸۸)، تهرانِ پیش از انقلاب را با نگاهی نوستالژیک و به‌عنوان جامعه‌ای انسانی و اسلامی، به‌دور از جزم‌اندیشی، تصویر کرد و از این راه کلیشه‌های رایج درباره‌ی ایران را به چالش کشید. گاپی همچنین ویراستاری و ترجمه‌ی روایت‌هایی از فولکلور ایرانی را بر عهده داشت (The Secret of Laughter، ۲۰۰۵) و در نگارش کتاب‌های سفر درباره‌ی خاورمیانه مشارکت کرد. او در رسانه‌ها و سخنرانی‌هایش همواره به پیوندهای میراث شرق و غرب پرداخت؛ از جمله در برنامه‌ای رادیویی از BBC در سال ۲۰۰۶ با عنوان «School of Illumination» که در آن توضیح داد چگونه دانشمندان ایرانیِ قرون وسطی فلسفه‌ی یونان را حفظ و منتقل کردند.

فعالیت ادبی و ویراستاری

گاپی در لندن به‌عنوان نویسنده و ویراستاری شناخته‌شده، جایگاه ویژه‌ای یافت. نخستین کتاب او، The Blindfold Horse: Memories of a Persian Childhood (۱۹۸۸)، موفق به دریافت جایزه‌ی غیرداستانی Yorkshire Post و جایزه‌ی یادبود Winifred Holtby شد؛ اثری که تصویری زنده از زندگی فرهنگی و اشرافی تهران پیش از سقوط شاه ارائه می‌دهد. دومین خاطره‌نگاری او، A Girl in Paris (۱۹۹۱)، به سال‌های دانشجویی‌اش در فرانسه‌ی پس از جنگ می‌پردازد. گاپی همچنین در تدوین مجموعه‌ها، ترجمه‌ی ضرب‌المثل‌های فارسی و نگارش سفرنامه‌هایی چون Three Journeys in the Levant (۲۰۰۱) نقش داشت و در سال‌های پایانی عمر، قصه‌های عامیانه‌ی ایرانی را در کتاب The Secret of Laughter (۲۰۰۵) گردآوری کرد.

از میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۸۰ تا سال ۲۰۰۵، گاپی سردبیر دفتر لندن مجله‌ی معتبر آمریکایی The Paris Review بود. او به‌طور منظم برای نشریات بریتانیایی و آمریکایی، از جمله The Independent، مقاله، نقد کتاب و یادنامه می‌نوشت و اغلب به هنر و فرهنگ ایران می‌پرداخت. در این جایگاه‌ها، گاپی به چهره‌ای فرهنگی و پیونددهنده در لندن بدل شد و نویسندگان و اندیشه‌های ایرانی را به محافل ادبی غرب معرفی کرد.

میراث فرهنگی و تصویر ایران

شوشا گاپی به‌عنوان «یکی از بااستعدادترین زنان نسل خود» در یادها مانده است. او با موسیقی و نوشته‌هایش نقشی میانجی میان فرهنگ‌ها ایفا کرد و ژرفای میراث هنری ایران را به مخاطبان غربی شناساند. خاطرات و ترانه‌هایش تصویری از تمدنی ایرانی بر پایه‌ی شعر، فلسفه و عشق به زیبایی ترسیم می‌کرد؛ روایتی که در تقابل با تصویرهای کلیشه‌ای و متعصبانه‌ی سال‌های بعد قرار می‌گرفت. به گفته‌ی نزدیکانش، گاپی در اسلام «دینِ عشق» را می‌دید و با نگاه‌های قالبی به پیروان آن مخالفت می‌کرد.

آثار صوتی او همچنان نمونه‌ای منحصربه‌فرد از تلفیق موسیقی فولکلور ایرانی و غربی به‌شمار می‌آیند و کتاب‌هایش روایتی ظریف و انسانی از زندگی و فرهنگ ایران ارائه می‌دهند. مجموعه‌ی این فعالیت‌ها، گاپی را به چهره‌ای ماندگار در معرفی فرهنگ ایرانی در عرصه‌ی بین‌المللی بدل کرده است.

منابع

• منابع معاصر، شامل یادنامه‌ها و معرفی‌ها، نوشته‌ها و مصاحبه‌های خود گاپی، و منابع موسیقایی، زندگی او را مستند کرده‌اند. این منابع زندگی ایرانی او، تحصیلات اروپایی، ضبط و اجراهای موسیقایی، آثار ادبی و تلاش‌هایش برای معرفی فرهنگ ایران در خارج از کشور را شرح می‌دهند.
• Shusha Guppy | Iran | The Guardian . 🔗
• ASHA Women: Shusha Guppy . 🔗
• Shusha Guppy | International Literature Festival Berlin . 🔗
• Shusha Guppy – Wikipedia . 🔗
• Shusha age, hometown, biography | Last.fm. .. 🔗
• Shusha Songs, Albums, Reviews, Bio & More | AllMusic . 🔗
• Shusha Guppy: Singer and writer acclaimed for a memoir of her Persian childhood | The Independent . 🔗
• Roundup — History News Network . 🔗